1. Ogólna informacja dotycząca roszczeń reprywatyzacyjnych.
   
   
2.  Podstawy prawne realizacji roszczeń dotyczące “gruntów warszawskich”.
   
   
3.  Sposoby realizacji roszczeń reprywatyzacyjnych w ramach obowiązującego prawa.
   
   
4.  Podstawy prawne realizacji roszczeń dotyczące nacjonalizacji przemysłu.
   
   
5.  Podstawy prawne realizacji roszczeń dotyczących dekretu o reformie rolnej.
   
   
6. Fundusz Reprywatyzacji.
   
   
7. Informacja dotycząca prac nad projektem ustawy o zadośćuczynieniu skutkom przejęcia przez Państwo mienia w latach 1944 - 1962.
   
   
8. Zadania Departamentu Ewidencji, Reprywatyzacji, Rekompensat i Udostępniania Akcji w zakresie reprywatyzacji.

1. Ogólna informacja dotycząca roszczeń reprywatyzacyjnych

Nacjonalizacja mienia przejętego po 1944 roku związana była ze zmianami ustrojowymi. Zmiany te dotyczyły stosunków własnościowych. Preferowanym typem własności była własność społeczna. Własność państwowa powstała z przejętej przez Państwo własności prywatnej na podstawie aktów nacjonalizacyjnych (np. ustawa o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 13, poz. 17 z późn. zm.).

Z drugiej strony w wyniku przejęcia majątków ziemskich na podstawie aktów o reformie rolnej, państwo przeprowadziło reformę rolną dokonując parcelacji nieruchomości ziemskich na rzecz tworzenia nowych gospodarstw rolnych oraz upełnorolnienia gospodarstw małych. Podobny proces przebiegał na Ziemiach Zachodnich i Północnych po 1945 roku.

W wyniku przemian ustrojowych stosunki własnościowe zostały ukształtowane w przeważającej mierze w sposób trwały i nieodwracalny. Podobne stanowisko zostało zawarte w uzasadnieniu do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 28 listopada 2001 roku (SK 5/01), gdzie Trybunał stwierdził: ”akty normatywne tych organów (PKWN, KRN, Rząd Tymczasowy) były podstawą rozstrzygnięć indywidualnych, które m.in. ukształtowały strukturę własnościową w obszarze własności rolnej, a także stosunki prawne w innych dziedzinach życia społecznego. Upływ czasu, który z punktu widzenia prawa nie jest zjawiskiem obojętnym, nadał tym stosunkom trwałość i dziś są one podstawą ekonomicznej i społecznej egzystencji społeczeństwa polskiego”.

Nie ma żadnych przeszkód aby decyzje nacjonalizacyjne, które były wydane wówczas bez podstawy prawnej lub z jej naruszeniem zostały zweryfikowane z punktu widzenia konstytucyjnej zasady legalności działania organów administracji publicznej.

2. Sposoby realizacji roszczeń reprywatyzacyjnych w ramach obowiązującego prawa

Organy władzy wydawały indywidualne decyzje nacjonalizacyjne, które stwierdzały przejęcie konkretnego mienia na rzecz Państwa. W niektórych jednakże przypadkach np. dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn.  zm.) - nieruchomości ziemskie przechodziły na własność Państwa z mocy samego prawa. W przypadku wydanych decyzji nacjonalizacyjnych można składać wnioski o stwierdzenie ich nieważności w trybie art. 156-160 Kodeksu postępowania administracyjnego.

W sytuacji, gdy przejmowano mienie na rzecz Państwa z mocy ustawy (bez wydania decyzji) można wnosić o wydanie takiej decyzji (np. w przypadku ww. dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej) lub przed sądem wnosić o ustalenie prawa w trybie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ustalenie właściwości organów władzy publicznej do rozpatrywania prawidłowości wniosku zależy od rodzaju mienia, które było przedmiotem wywłaszczenia w trybie nacjonalizacji.

Poniżej wymienione są podstawy prawne w sprawach w których najczęściej składane są wnioski:

3. Podstawy prawne realizacji roszczeń dotyczących “gruntów warszawskich”

Dekret z dnia 26 października 1945 roku o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. St. Warszawy (Dz.U. Nr 50, poz. 279), zwany dalej “dekretem Bieruta”, wywołał różnorodne skutki prawne w zakresie własności nieruchomości położonych na terenie m.st. Warszawy. Weryfikacja tych skutków z punktu widzenia legalności może odbywać się w różny sposób, a mianowicie:

• w przypadku, gdy złożony w terminie wniosek na podstawie art. 7 ust. 1 “dekretu Bieruta” na obszarze m. st. Warszawy o ustanowienie wieczystej dzierżawy – własności czasowej lub prawa zabudowy (obecnie – użytkowanie wieczyste), nie został rozpatrzony, zainteresowany może złożyć wniosek o ustanowienie użytkowania wieczystego do Prezydenta m.st. Warszawy, jeśli nieruchomość stanowi własność komunalną, natomiast, gdy nieruchomości należą do Skarbu Państwa wniosek ten składa się do Starosty Powiatu Warszawskiego (zadania zlecone z zakresu administracji rządowej). Od roku 2002 funkcję Starosty Powiatu Warszawskiego pełni Prezydent m.st. Warszawy
• w przypadku, gdy wniosek o którym mowa wyżej został rozpatrzony odmownie, zainteresowanemu służy prawo zaskarżenia decyzji odmawiającej ustanowienia użytkowania wieczystego /podstawa art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego/. Jeżeli decyzja odmowna została wydana przez Prezydium Rady Narodowej m. st. Warszawy, wniosek o stwierdzenie nieważności tej decyzji składa się do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, a jeżeli decyzję odmowną podtrzymał w II instancji były Minister Gospodarki Komunalnej, decyzje ostateczne obecnie mogą być skarżone do Ministra Budownictwa (wcześniej – Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast,
• w przypadku, gdy właściciele małych domów mieszkalnych (do 20 izb), mieszkań stanowiących odrębna własność oraz spółdzielnie mieszkaniowe złożyli do 31 grudnia 1988 roku wnioski o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste , na podstawie art. 214 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 z późn. zm.) mogą składać wnioski o rozpatrzenie sprawy zgodnie ze złożonym wcześniej wnioskiem. Wnioski rozpatruje Prezydent m.st. Warszawy (nieruchomości komunalne) lub Starosta Powiatu Warszawskiego (nieruchomości Skarbu Państwa),
• w przypadku, gdy przedmiotem roszczenia jest grunt rolny, działka budowlana lub dom jednorodzinny, których dawny właściciel został pozbawiony (bez odszkodowania) po dniu 5 kwietnia 1958 roku na podstawie przepisów dekretu z dnia 26 października 1945 roku o “gruntach warszawskich” ma prawo do odszkodowania na podstawie art. 215 ustawy o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 z późn. zm.). Wnioski o przyznanie odszkodowania składa się do Starosty Powiatu Warszawskiego .

• Projekt regulacji dotyczący “gruntów warszawskich” pt. “ustawa o reprywatyzacji nieruchomości warszawskich oraz o rekompensatach i odszkodowaniach za niektóre nieruchomości warszawskie przejęte przez państwo” został przygotowany przez Urząd Miasta Stołecznego Warszawy

4. Podstawy prawne realizacji roszczeń dotyczących nacjonalizacji przemysłu

Na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 roku o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, ustawy z dnia 25 lutego 1958 roku o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym, dekretu z dnia 16 grudnia 1918 roku w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego, wydawane były decyzje nacjonalizacyjne, które mogą podlegać weryfikacji z punktu widzenia ich legalności. Podstawą ich weryfikacji jest art. 156 ust. 1 pkt. 2 kodeksu postępowania administracyjnego. Zainteresowana osoba składa wniosek do organu, który wydał ostateczną decyzję. W przypadku ustawy z dnia 3 stycznia 1946 roku o nacjonalizacji przemysłu jest to Minister Gospodarki, w przypadku ustanowienia zarządu oraz przejęcia przedsiębiorstw na własność Państwa właściwi ministrowie (Minister Zdrowia – uzdrowiska, Minister Środowiska – tartaki, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi – młyny, masarnie, olejarnie, Minister Finansów – przemysł spirytusowy).

Jeśli decyzje nacjonalizacyjne dotyczą przedsiębiorstwa będącego w dniu przejęcia własnością osoby lub osób fizycznych, uprawnionymi do złożenia wniosku są te osoby lub ich spadkobiercy, a w przypadku spółek akcyjnych lub z ograniczoną odpowiedzialnością uprawnionym podmiotem jest zarząd spółki lub ustanowiony przez sąd kurator, na podstawie odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego.

W przypadku, gdy organ orzeknie tylko niezgodność decyzji z prawem (art. 158 kpa) strona zainteresowana ma prawo do odszkodowania (art. 160 kpa). Wniosek w tej sprawie składa się do organu, który wydał decyzję stwierdzającą niezgodność z prawem orzeczenia nacjonalizacyjnego. 

5. Podstawy prawne realizacji roszczeń dotyczących dekretu o reformie rolnej

Na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3 poz. 13, z późn. zm.) zostały przejęte nieruchomości ziemskie na cele reformy rolnej.

Art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej stanowił szczególną podstawę przejęcia nieruchomości ziemskich. Zgodnie z nim zostały przejęte nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego – jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Odnośnie norm obszarowych o których mowa w. w, przepisie można w trybie administracyjno-prawnym żądać ustalenia, czy przejęta nieruchomość podpadała pod określone w art. 2 ust.1 lit. e dekretu o reformie rolnej normy obszarowe (§ 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej – Dz. U Nr 10, poz. 51). Właściwym organem w tych sprawach jest Wojewoda. Odwołanie od decyzji Wojewody można składać do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

W innych przypadkach przejęcia, np. zakładów rolno-spożywczych znajdujących się w majątkach ziemskich właściwa jest droga sądowa o ustalenie prawa własności w trybie art. 189 kodeksu postępowania cywilnego.

6. Fundusz Reprywatyzacji

Zabezpieczeniem pokrycia majątkowego (finansowego) zasądzonych roszczeń na podstawie ww. przepisów aktów nacjonalizacyjnych są środki gromadzone na rachunku państwowego funduszu celowego pod nazwą Fundusz Reprywatyzacji, pochodzące ze sprzedaży 5% akcji/udziałów należących do Skarbu Państwa w każdej ze spółek powstałych w wyniku komercjalizacji oraz odsetki od tych środków. Zgodnie z zarządzeniem Ministra Skarbu Państwa odszkodowania ustalone orzeczeniami zapadającymi w wyniku stwierdzenia nieważności lub ich niezgodności z prawem (art. 156 -158 Kpa) oraz przepadku lub konfiskaty mienia, za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego – Dz. U. Nr 34, poz. 149, ze zm.), wypłacane są ze środków zgromadzonych na rachunku ww. Funduszu. Minister Skarbu Państwa jest dysponentem tego Funduszu.

Podstawą gospodarowania państwowym funduszem celowym pod nazwa Fundusz Reprywatyzacji jest art. 29 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 249, poz. 2104 ze zm.), a także rozporządzenie Ministra Skarbu Państwa z dnia 29 czerwca 2006 r. w sprawie szczegółowych zasad gospodarki finansowej Funduszu Reprywatyzacji (Dz. U. Nr 116, poz. 787), w związku z art. 56 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (Dz. U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 z późn. zm.).

Wypłaty z Funduszu są realizowane na podstawie wniosków organów reprezentujących Skarb Państwa w odpowiednich postępowaniach sądowych i administracyjnych, w których orzeczono odszkodowania wynikające z bezprawnej nacjonalizacji.

Organy wnioskujące mają obowiązek załączyć do wniosku aktualną informację o danych podmiotów uprawnionych do odszkodowania, numerach ich rachunków bankowych, na które zostaną przelane należne kwoty odszkodowań oraz poświadczoną kopię tytułu wykonawczego (decyzja administracyjna lub wyrok sądowy).

Obsługą Funduszu Reprywatyzacji zajmuje się Departament Ewidencji, Reprywatyzacji, Rekompensat i Udostępniania Akcji, tel. /+48 22/ 695 84 78.

7. Informacja dotycząca prac nad projektem ustawy o zadośćuczynieniu skutkom przejęcia przez Państwo mienia w latach 1944 - 1962

Ministerstwo Skarbu Państwa przygotowało założenia do ustawy o zadośćuczynieniu skutkom prawnym przejęcia przez Państwo mienia w latach 1944-1962. Obecnie, trwają prace nad przygotowaniem projektu ustawy.

W myśl założeń zakresem podmiotowym objęci będą wszyscy dawni właściciele, którzy w chwili przejęcia mienia byli obywatelami polskimi, niezależnie od obecnego obywatelstwa i miejsca zamieszkania.

Wstępnie zakłada się, iż z zakresu podmiotowego ustawy będą wyłączone osoby objęte uprawnieniami odszkodowawczymi wynikającymi z umów międzynarodowych zawartych w latach 1948 –1971, jak i osoby, które na podstawie dekretów z 1946 roku zostały wykluczone ze społeczeństwa polskiego, z wyłączeniem osób, które na podstawie orzeczeń sądów powszechnych utrzymały obywatelstwo polskie.

Mając na względzie konstytucyjną zasadę równości obywateli wobec prawa przewiduje się zrekompensowanie dawnych krzywd w sposób jednakowy dla wszystkich tzn. w formie pieniężnej.

Na obecnym etapie prac nad projektem ustawy uwzględniona jednak została możliwość zaliczenia przyznanego świadczenia pieniężnego na poczet ceny przeniesienia własności nieruchomości przejętej.

Przeniesienie własności całości lub części nieruchomości następować będzie na wniosek złożony przez osobę uprawnioną, której zostało przyznane świadczenie pieniężne na podstawie przepisów przygotowywanej ustawy.

Będzie to jednak możliwe tylko, jeśli nieruchomość przejęta przez Państwo jest nadal własnością Skarbu Państwa ewentualnie gminy lub związku komunalnego albo też gdy nieruchomość jest własnością osoby prawnej, a jej organy wyrażą zgodę na zwrot nieruchomości.

Zakłada się, iż ustawa zostanie przeprowadzona w dwóch etapach. Pierwszy będzie polegał na złożeniu wniosków roszczeniowych i rozpatrzeniu ich przez właściwy organ. Następnie w oparciu o dane w przedmiocie liczby skutecznych wniosków rozpocznie się realizacja ustawy poprzez ratalną wypłatę zadośćuczynień.

Na dzień dzisiejszy można oszacować, iż na realizację ustawy z Funduszu Reprywatyzacji będzie przeznaczone nie mniej niż 20 mld zł, na co składać się będą: bieżące środki zgromadzone na rachunku Funduszu Reprywatyzacji, odsetki bankowe z tytułu lokat, środki ze sprzedaży resztówek spółek notowanych na GPW oraz pozostałych, środki ze sprzedaży określonego obszaru gruntu z Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. Areał ten zostanie spieniężony w czasie przewidzianym w ustawie, a środki pochodzące ze sprzedaży zasilą Fundusz Reprywatyzacji i stanowić będą jedno ze źródeł finansowania ustawy. Dodatkowo przewiduje się dotację z budżetu państwa w wysokości określonej przez rząd. Zakłada się, iż dotacje budżetowe będą realizowane w postaci corocznych wpłat na rachunek Funduszu poprzez stosowne zapisy w ustawie budżetowej.

8. Zadania Departamentu Ewidencji, Reprywatyzacji, Rekompensat i Udostępniania Akcji w zakresie reprywatyzacji

Departament Ewidencji, Reprywatyzacji, Rekompensat i Udostępniania Akcji Ministerstwa Skarbu Państwa nie prowadzi bezpośrednio spraw związanych z odzyskiwaniem mienia przejętego przez Państwo na podstawie aktów nacjonalizacyjnych, co oznacza, że nie stwierdza nieważności decyzji podjętych z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 par. 1 pkt. 2 Kpa).

Podejmowanie jednostkowych decyzji w każdym przypadku należy do ministrów właściwych ze względu na rodzaj mienia przejętego przez Państwo, a nie do Ministra Skarbu Państwa.
 

Zgłoszenie zainteresowania pracami nad projektem ustawy o regulacji skutków prawnych dekretu z dnia 26 października 1945 roku o własności i użytkowaniu gruntów na terenie m.st. Warszawy.

zgłoszenie z dn. 18.02.2008 r.